Smulweb Blog

Je koekje bij de koffie

De Berkeboom, recepten

De Berk is de boom van heksen en witte wieven, berkensap maken

gebruik als geneesmiddel, sagen enz

Ruwe Berk, Petula pendula

In de volksmond ook wel Witte berk of Zilverberk genoemd.

Een berk is anders dan een andere boom.

Hij is zoo edel en zijn bast is lijk een huid.

Hij lijkt zoo aarzelend, jonkvrouwelijk en vroom en doet steeds denken aan een prille en schuchtere bruid.

Men ziet niet in hoe men zoo'n boom kan vellen, hoe ooit de bijl wreedaardig in zijn stronk zal bijten. Auteur Marnix Gijsen

Onder de schors van de berk is een bijzonder materiaal te vinden, dat veel is toegepast in de volksgeneeskunde: het berkensap.

Vooral in oudere bomen vind je op twee tot vijf centimeter diep dit suikerhoudende sap, dat kan worden gebruikt als algemeen versterkingsmiddel en als middel ter bevordering van de haargroei.

Berkensap

De berk vertoont in het voorjaar een zeer heftige sapstroom.

In het zuiverende en versterkende sap zagen onze voorvaderen een bron van eeuwige jeugd.

Het proberen waard?

Het recept gaat zo:

Maak omstreeks nieuwjaar een wigvormige insnijding in de stam van een flinke berk.

Vang het vocht op in een blikje.

Maak per stam maar een snede en gebruik die maar drie weken lang.

Na gebruik de snede afdekken met een wond-afdekmiddel,(verkrijgbaar bij het tuincentrum).

Dit sap kunt u puur drinken, want het is lekker zoet, maar u kunt er ook wijn van maken op de volgende manier.

Zet een pot met sap in een warme kamer en dek deze af met een doekje.

Het sap gaat gisten en de suiker wordt in alcohol omgezet.

Na zes weken is er een heerlijke zoete wijn ontstaan.

Berk als wijn

Zodra de berkenbotten op springen staan en de zon voor een tien-graden-warm-lentezonnetje zorgt, is het berkenmoment aangebroken.

Zoek dan enkele vingerdikke berkentakken, zaag er een stuk vanaf en hang er plastic invrieszakjes aan.

Flessen zijn soms te zwaar, zeker als ze vol sap zitten, maar als je ze goed kan vasthechten, kunnen ze natuurlijk ook dienen.

Na een tijdje zijn de zakjes of de flesjes boordevol en kan je ze uit de boom halen.

Wat kan ik met berkensap doen?

Ik vries altijd kleine porties berkensap in, want het sap houdt niet lang.

Een ander gedeelte meng en bewaar ik met jenever.

Dat levert ons en onze vrienden gezonde borrels op.

Heerlijk!

Berkensap doet ook mee aan de lenteschoonmaak. Je nieren varen wel bij drie eetlepels berkensap die je in een glaasje water vermengt en voor elke maaltijd drinkt.

Berkenwijn is sinds vele eeuwen bekend en op sommige plaatsen is het een bijzonder gegeerde lekkernij: dorpsgemeenschappen in Finland waren zo verlekkerd op berkensap dat hele bossen werden kapotgemaakt door overdreven aftappen.

Het sap van de berk wordt best afgetapt in het vroege voorjaar.

Hoe strenger de winter was en hoe hoger de bomen staan, hoe beter het sap is.

Sap dat aan de zuidkant van de boom wordt afgetapt zou het best zijn.

Ga als volgt te werk: in een berk van ongeveer 40 cm diameter boor je op een meter boven de grond een gat, schuin naar boven, ongeveer 5 cm diep.

Neem een kurk, waardoor je een dun glazen buisje hebt gestoken en prop die kurk in het boorgat. Schuif over het glazen buisje een rubber- of plastiekslangetje, waarlangs het sap in een fles kan lopen.

Een gezonde boom levert vlot een liter sap per dag.

Na een week stop je best met aftappen omdat anders de boom te uitgeput geraakt.

Maak het gat degelijk dicht door er een houten stop in te slaan.

Om te voorkomen dat het sap vuil wordt tijdens het aftappen, doe je er best aan de opening van de fles af te sluiten met gaas, want sommige vliegjes zijn dol op het berkensap.

Je kan ook eenvoudig aftappen door een tak af te snijden of in te korten en er een plastic fles over te steken.

Zorg dat de tak gebogen hangt zodat de fles recht naar beneden hangt.

Neem gedurende 3 weken het sap van de berk in.

3 a 4 lepels per dag is alles wat je nodig hebt om het wintervocht in je lichaam kwijt te geraken.

Berkensap is zeer doeltreffend bij cellulitis.

Berkewater kun je ook makkelijk opvangen, door b.v. een goed uitgekookte jampot op een trap te zetten onder een berkentwijg die met een heel scherp mesje schuin is afgesneden, zodat de berkewaterdruppels precies in die jampot vallen.

Na een paar uur is de jampot vol.

Ga wel voorzichtig om met die prachtige boom.

Laat hem niet te veel en te heftig bloeden, door te dikke takjes af te breken.

De berk helpt u, als u de berk pieteitvol wilt bejegenen.

Berkewater is een zeer heilzaam vocht.

Het reinigt het lichaam als geen ander vocht uit de natuur.

Gedurende een week kun je iedere dag een eetlepel van dat zuivere berkewater drinken.

Bewaar het verzamelde berkewater goed afgesloten op een koele plaats en ga er vooral zeer hygienisch mee om, want het bederft anders.

Nooit langer dan zeven dagen bewaren.

Als u over een berkeboom kunt beschikken is iedere dag vers berkewater wel zo goed.

Vers berkewater is overigens ook een zeer goed middel om de vitaliteit van het haar te bevorderen.

Vroeger werd berkewater verzameld en vermengd met alcohol terwille van de houdbaarheid.

Dit berkewater wordt al eeuwen gebruikt als berkehaarwater.

Wat zeer goed voor het haar is, is de volgende werkwijze: neem vers berkewater en was uw haar ermee.

Doe een handdoek om het hoofd en laat het berkewater helemaal opdrogen.

Daarna het haar minstens een week niet wassen met al die ellendige wasmiddelen.

Wie zijn haar in het voorjaar twee keer per week op deze manier wast met berkewater, zal ervaren hoe weldadig de veerkracht en vitaliteit van uw haar zal toenemen.

Haar dat stram is was je met een mengsel van berkenschorsaftreksel en amandelolie.

Is zeer goed voor blond haar.

Ruwe Berk wordt als een thee gebruikt.

Een reinigende voorjaarsthee: pluk wat heel jonge berkeblaadjes, overgiet dat met kokend water en laat het een kwartiertje trekken. Daarna afzeven.

Drink deze voorjaars-berkethee met een lepeltje heidehoning erin.

De weldaad voor lichaam en ziel.

Het wordt gebuikt tegen scheurbuik en tegen aderverkalking, het werkt ook antiseptisch, bloedzuiverend, galsecretie bevorderen, opwekkend, urinedrijvend, wond helend en zweetafdrijvend.

Berkensap wordt gebruikt bij de bereiding van zalven, shampoos en haarwater die huid en haar moeten verjongen.

Ook zou berkensap aan een mens nieuw elan geven. Berkenbladeren die in het voorjaar geplukt worden bevatten naast harszuur en kalizout ook saponine.

Saponine is een stof die genezend werkt bij reuma, blaas - en nieraandoeningen.

Berkenbladthee werkt vochtafdrijvend

Het helpt bij lusteloosheid en voorjaarsmoeheid. Het kan ook als alternatief voor honing en suiker gebruikt worden.

Verder zijn de jonge blaadjes goed te gebruiken in een lentesoep of lenteslaatje vanwege de frisse en iets bittere smaak, die de eetlust opwekt.

Daarnaast worden ook de knoppen en bladeren gebruikt om er werkzame stoffen aan te ontlenen, zoals: saponinen (zeepstoffen), looistof, hars, vluchtige olie en glycosiden (suikerachtige stoffen).

Deze bestanddelen vinden ook hun toepassing in de leerlooierij en in het vervaardigen van geurstoffen.

Sommige berken bevatten een aromatische olie, het wintergroen, dat verwant is aan het salicylzuur uit de wilgenbast, die als geurstof wordt toegepast in de snoepindustrie.

Met een aftreksel van berkenknoppen kunt je het lichaam reinigen en de spijsvertering bevorderen.

In Scandinavische landen en de Sovjet-Unie worden mensen na de sauna met berkentakken afgetuigd om daarna met nieuwe energie het dagelijkse leven voort te zetten.

Oude Nederlandse boeren herinneren zich dat de koeien na de winter, wanneer ze uit de stal in de weide worden gedreven, met berkentakken werden geslagen om daardoor de vruchtbaarheid te bevorderen.

Typische zweetbaden:

Onder de lappen, die in het noordelijkste del van Noorwegen wonen, wordt tegen reumatiek en chronische jicht een zeer zeldzaam zweetbad met goed resultaat aangewend.

Zakken met jong fris berkenloof worden verzameld en op het bed uitgeschud.

Berk zuigt puistjes uit je gezicht.

Berkeknoppen en verse blaadjes kunnen bijvoorbeeld gebruikt worden voor het bestrijden van steenpuisten:

Verzamel een handvol knoppen en blaadjes en stamp die tot pulp.

Doe dat papje dan op een kompres en breng dat, met een stuk pleister op de puist aan.

Een nacht laten zitten en de volgende ochtend zal de berk al zichtbare resultaten hebben opgeleverd.

Berkensap werd vroeger gebruikt als lotion bij chronische huiduitslag.

Berkenblad dient ook als verfmiddel voor wol.De berk is een zilver-witte, flexibele boom met blaadjes die altijd ritselen en ruisen.

De Berk is een mysterieuze boom.

Zij speelt in tal van sagen en mythen een rol.

Zij is een boom van het noorden.

Ondanks haar sierlijke uiterlijk is zij toch een van de taaiste bomen die met harde winden meebuigt.

Papierberk

De Berk is ook de heilige boom van de Siberische volkeren.

De geest van de Berk is een rijpe vrouw die af en toe vanuit de wortels verschijnt.

Als een mens van haar melk gedronken heeft, vertienvoudigt hij zijn kracht.

Bij de Finnen zit de Wereldgeest als adelaar op de Berk

Voor der Germanen was de Berk de Boom der Wijsheid.

Zij kenden aan bladeren, twijgen en sap magische en geneeskrachtige eigenschappen toe.

Zij geloofden dat Berken de aardse behuizing vormden van de godin Freya.

Bij de Kelten is de Berk gewijd aan de Bergha of Brigit, godin van het onderricht in dichtkunst, waarzeggen, geneeskunst en smeedwerk.

De heilige Bridget van Kildare was de godin van wedergeboorte en de vegetatie.

Zij leefde in de tweede helft van de 5e eeuw p.C. als dochter van een stamhoofman en werd de goddelijke beschermpatrones van Ierland.

Zij werd vereerd als godin van vuur, ambacht, geboorte en geneeskunde.

Zij werd ook gezien als krijger met een speer in de hand.

Op 1 februari wordt in Ierland nog steeds het feest van de Heilige Bridget gevierd.

De Keltische Druiden gebruikten berkentwijgen bij inwijdingsrituelen

Gestalte

De Berk is een sierlijke en elegante boom met opgaande of hangende takken, prachtig in het voorjaar met haar lange hangende katjes, het lichtgroene blad en de meestal witte bast.

Een vriendelijke boom ook, symbool van fijnheid en bekoorlijkheid.

Zij wordt ook wel de Lady van het Woud genoemd of de witte vrouw met de groene sluier.

Betula heeft te maken met het Keltische woord betu wat slaan betekent en betrekking heeft op het slaan met berkentakken op het lichaam na een sauna - bezoek om de bloedsomloop te stimuleren

In de Scandinavische landen wordt de Berk vereerd als boom van het licht, de nieuwe lente.

Heksenbezems

In de noordelijke gebieden is de berk omgeven door legendes en symboliek.

In berken groeien vaak dichte takkenbosjes, de zogenaamde heksenbezems.

Vroeger geloofde men dat de heksen zo een heksenbezem uit een berk sneden, er schrijlings gingen opzitten en dan door onze lucht zoefden.

Nu weten we dat die heksenbezems weinig met heksen te maken hebben, wel met dwergvormige aanwassen die veroorzaakt worden door een soort zwam.

De Ruwe Berk heeft opvallend driehoekige bladeren, die aan de rand onregelmatig zijn gezaagd en getand.

Als ze jong zijn kleven ze door een harsachtige uitscheiding uit kleine klieren, die ook op de twijgjes zitten.

Je voelt dat kleven aan je hand bij het aanraken van bladeren of takken, vooral in het voorjaar als de sapstromen op gang komen.

Dat is ook de tijd voor de bloemen, ofwel de katjes, die zijn verdeeld in mannelijke en vrouwelijke.

De mannetjes zijn langer dan de vrouwtjes en zitten aan de uiteinden van de twijgen.

De vrouwelijke katjes zitten zij aan zij met de blaadjes aan de takjes en staan aanvankelijk rechtop.

Pas later gaan ze net als de mannetjes hangen.

De berk maakt enorm veel kleine vruchtjes, die makkelijk worden meegevoerd met de wind, omdat ze twee vleugeltjes hebben.

Daardoor lijken ze op een vlinder of een danseresje.

Heeft u een berk in de achtertuin, dan zult u de vruchtjes goed kennen, want ze dringen overal door kieren en gaten het huis binnen.

In dezelfde tijd zie je ook overal donkere schubjes in de vorm van een klein zwaluwtje.

Ook die komen uit de katjes: het zijn de blaadjes waartussen de vruchten beschermd hebben gelegen.

De tuin kan zelfs bezaaid liggen met een deken van vruchten in het najaar, alsof het goud heeft gesneeuwd.

Hieruit merk je hoe overvloedig de berk met haar nakomelingen om zich heen strooit.

Gevoegd bij de goede kiemkracht van het zaad maakt dit de berk tot een levenskrachtige boom.

Zeker als het net geregend heeft lijkt het of een berk vol zit met

ogen...

Eenvoudige huizen werden vroeger niet met pannen maar met berkenschors en een laag aarde bedekt.

Sagen, sprookjes en volksgeloof

Een oud Fins lied beschrijft hoe Berken klagen en wenen omdat kinderen elke lente opnieuw hun stammen openrijten en uit hun buik de levenssappen roven; dat de herders uit hun witte gordels korven maken, de meisjes hun takken afsnijden om er bezems van te binden.

Bonifatius noemde de Berk een duivelse boom omdat hij hoopte daarmee de heidense gebruiken uit te roeien.

In een andere legende begeeft zich een zieke sjamaan op reis.

Hij ontdekt op een eiland een jonge, slanke berk die tot in de hemel reikt.

Het is de boom van de beheerser der aarde.

Aan zijn voet groeien de stamkruiden van alle planten.

Op de takken zitten mensen, stamouders van vele volkeren.

Toen zei de Heer van de Boom: 'Pak de tak die net naar beneden gevallen is en maak daar een trommel van.

Hij zal jou je hele leven lang van dienst zijn.' Sindsdien speelt detrommel bij de ceremonien van de sjamanen een belangrijke rol, vooral wanneer zij uit het hout van de kosmische berk gesneden is.

Wanneer de sjamaan op de trommel slaat, gaat zijn geest naar het middelpunt van de aarde, van waaruit hij de hemel kan bereiken.

Tijdens de ceremonien van de Siberische sjamanen maakt men een bezem van berkentakken.

Deze zet men in een pan met water, waarin zich tijm, jeneverbes en sparrenschors bevindt.

Het geheel wordt aan de kook gebracht .

Met deze 'gekruide' bezem worden dan de ruggen van de sjamanen-leerlingen bewerkt om hen op de eerste inwijding voor te bereiden.

De Berk is de boom van heksen en witte wieven.

Als men iemand een berkenkrans geeft, is dit een teken van liefde (beschreven in middeleeuwse gedichten uit Wales).

Gedroogde berkenbladeren werden in de wieg van een verzwakte baby gelegd.

Scandinavische landen vieren de mensen het lentefeest in het berkenbos zodra de blaadjes verschijnen.

In veel dorpen en steden is het meiboom halen een volksfeest

Bij de Kelten bekend als Beltaine.

De meiboom wordt uit het bos gehaald, van zijn bladeren ontdaan, met guirlandes versierd en in het centrum van het dorp, vaak naast de kerk, overeind gezet.

In Rusland hakken boeren op donderdag na Pinksteren een jonge Berk om en versieren deze met vrouwenkleren, linten, bloemen en eieren.

De Tartaren vreesden berkenbossen omdat zij dachten dat de donder tegen de stam zou stuiteren en hun zo zou treffen.

De Zoete Berk of Suiker Berk komt oorspronkelijk uit Zuid-Canada en het Zuid-Oosten van de USA.

Het is een sierlijke boom die wel 25 meter hoog kan worden.

In Europa komt hoofdzakelijk de Ruwe of Zilver Berk voor, welke de Berkenteer levert.

De Indianen en kolonisten dronken vroeger een thee getrokken uit Wintergreen en Berkenschors.

Deze smaak is tegenwoordig nog terug te vinden in verschillende limonades.

De etherische olie wordt gewonnen door destillatie van de schors.

Het is een kleurloze, lichtgele of rode olie met een intense op Wintergreen lijkende geur.

Omdat het methylsalicylaat gehalte van deze olie enorm hoog is (tot 98%), wordt ze in de Aromatherapie nauwelijks gebruikt, wordt wel in grote hoeveelheden toegepast als smaakmiddel in bijv. tandpasta en kauwgom.

De olie is adstringerend, anti-reumatisch en heeft uitstekende antiseptische kwaliteiten.

Sagen over de berk

Op een dag, aldus een indiaanse sage, werd de halfgod Winabojo op de hielen gezeten door de dondervogel.

Op het nippertje kon hij ontkomen door zich te verstoppen in een oude holle berk.

De dondervogel streek neer aan de voet van de boom en zei: 'Winabojo, je bent gered.

De boom bij wie je bescherming zocht, is ons bloedeigen kind, een godskind.

Wie zijn heil zoekt bij de berk is onkwetsbaar.' Winabojo antwoordde: 'Zolang de wereld bestaat, zullen de mensen eerbied en dankbaarheid betonen aan de berk in ruil voor zijn goede gaven.'

Voor de indianen was en is de berk een bijzonder nuttige boom, die veel wordt gebruikt vanwege zijn hout, schors en geneeskrachtige werkingen.

Maar niet alleen de indianen erkennen de boom als een van de meest edele en hoge vertegenwoordigers van het plantenrijk, ook de Finnen eren hem in hun mythologie, de Kalevala.

Daar is het de toverzanger Vainamoinen, schepper van de wereld, die de berk als enige van alle boomsoorten niet omhakt met zijn bijl, omdat zij zoveel nut heeft voor de natuur zelf en niet alleen maar als gebruiksvoorwerp voor mensen.

Mogelijk was de berk ook voor de sjamaan Vainamoinen de toegangspoort tot de wereld van de krachten en goden in de natuur.

De opvatting van de berk als goddelijke boom duikt ook op in de Germaanse mythologie, zoals de Edda.

Daar is hij de boom van Thor, god van bliksem en oorlog.

De Franse cultuurfilosoof Jacques Brosse beweert dat de berk en niet de eik bij de kelten en de Noordse volkeren een goddelijke boodschapper was.

De boom diende als medium waarlangs druiden en

sjamanen in contact traden met hun goden.

Onder een berk gaan zitten, is een warme en verwelkomende atmosfeer in zich toelaten.

Om te beseffen, dat het leven niet alleen strijd is, maar ook zacht en harmonieus kan zijn.

Het is onder een berk dat we alles kunnen loslaten, van wat ons weerhoudt het aangename in het leven te voelen.De berk in de folklore

In de folklore komt de berk naar voren als boom van vernieuwing en wedergeboorte.

Zuivering van ziel en lichaam en afscheid nemen van het verleden, dat is de essentie van de berk.

Het is de meiboom, in verschillende landen vereerd en versierd.

Mei was de maand van het jonge leven dat overal begon uit te lopen en de berk werd het symbool daarvoor.

Mensen dansten rond deze meiboom, getooid met bloemen in het haar en witte kleren aan.

Een oud Duits volksgebruik was het plaatsen van kleine berkenboompjes op de drempels van de huizen in de Walpurgisnacht, de nacht voorafgaande aan de maand mei.

De heksen die het huis wilden binnengaan moesten dan eerst alle blaadjes tellen van de berk, en omdat er zo veel waren duurde dat te lang: de dag brak aan en de kracht van de heks vloeide weg.

Ook werden er takken van de berk in de compost- en mesthopen gestoken, want mest was de verjongende en vernieuwende substantie voor bodem en gewas en daarbij mochten de kwade krachten niet worden toegelaten.

En op de eerste meidag trokken in Scandinavie jongens met berkentakken al zingend en vioolspelend rond door de dorpen.

De bedoeling was om op die manier een mooie zomer te krijgen, met rijke oogst en de zegen van de natuur.

Eieren en andere gaven van de natuur werden in mandjes langs de deuren van de huizen verzameld. Kregen de jongens genoeg in hun mand, dan werd boven de deur van het huis een berkentak opgehangen om dat huis te voorzien van voorspoed en nieuw leven.

Ook hier is de berk verbonden met de jonge en vitale kracht van het voorjaar en de overvloed van de natuur.

Deze symboliek blijkt in nog sterkere mate bij een oud gebruik in Duitsland in de streek rond Marburg.

Daar liepen groepen jichtige mensen vlak voor zonsopgang naar een plaatselijk berkenbos waar ze bij een boom gingen staan.

Ieder koos zijn of haar eigen boom uit en zei op plechtige toon:

'Hier sta ik voor het oordeel van God en ik knoop al mijn jicht in deze boom.

Alle ziekte in mijn lichaam zal in deze takken van de berk verdwijnen.

'Intussen legde een arts een knoop in een berkentwijg en zei driemaal achtereen: 'In de naam van de Vader' en deed vervolgens een beroep op de natuur om de zieken te genezen.

Behalve in de meimaand werd de berk ook vereerd in de pinkstertijd.

In Engeland bestond de gewoonte kerken en huizen met Pinksteren te versieren met berkentakken. Het frisse groen symboliseert het nieuwe leven, het geritsel van de blaadjes de heilige geest die neerdaalt op de gelovigen.

In Rusland kende men de gewoonte om op de donderdag voor Pinksteren in processie door de bossen te lopen, al zingend en fraai gekleed, om jonge berkenboompjes te gaan kappen.

Die werden dan als een vrouw aangekleed en met linten omhangen.

Na een groot feest werd de boom bij een van de mensen in huis neergezet als een gast voor de komende pinksterzondag.

Op die dag werd de boom in een riviertje geworpen, als symbool voor de stroom van het leven.

Door heel Rusland waren alle dorpen bezaaid met deze berkenboompjes.

Overal stonden ze langs de wegen en in de huizen en zelfs de spoorrails werden afgedekt met berkentakken.

Ten slotte werd het mooiste meisje van een dorp op pinkstermaandag met berkenbladeren bedekt en het dorp rondgedragen.

Guido Gezelle was onder de indruk van de vele toepassingen van de berk, gezien zijn volgende dichtregels:

's Scheemans roede en 's boden staf,

't heidens recht- en vredeteken,

esschen hout en was 't, noch eeken:

't was uw' berken borst, die 't gaf...

Schald, die wijsheid wist, hij nam,

eer hem pergamenten blaren,

of papier,

berijmbaar waren,

uwen bast, o berkenstam.

't Schamel daaglijksch-broodgenot

spaart de berk u, bezembinder.

Home Recepten