1. Home
  2. Artikelen
  3. De Vijf Elementen

De Vijf Elementen

De seizoenen, lichaamsorganen en emoties zijn gekoppeld aan de elementen Hout, Vuur, Aarde, Metaal of Water. Volgens de Chinese voedingsleer geldt dat ook voor de smaken.
Bron: Het Vijf Elementen Kookboek


De inzichten in de verstrekkende effecten van de vijf smaken - zuur, bitter, zoet, scherp en zoutig - op het menselijk organisme in het algemeen en de afzonderlijke meridianen (energiekanalen) en organen in het bijzonder, zijn gebaseerd op het Chinese systeem van de Vijf Elementen. De seizoenen, lichaamsorganen, emoties - in wezen alle verschijnselen in het universum - worden aan een van de Vijf Elementen gekoppeld, te weten Hout, Vuur, Aarde, Metaal of Water. Voor de vijf smaken geldt hetzelfde en daarom kan de Chinese voedingsleer beweringen doen over de effecten van de smaken op de lichaamsorganen: hoe ze therapeutisch gebruikt kunnen worden of welke smaken om gezondheidsredenen vermeden dienen te worden.

In onderstaande tabel is de correspondenties van de Vijf Elementen schematisch in beeld gebracht. Nadere uitleg in de volgende paragrafen.


VIJF ELEMENTEN

HOUTVUURAARDEMETAALWATER

SEIZOEN

lentezomernazomerherfstwinter

KLIMAAT

windwarmvochtigdroogkoud

KLEUR

groenroodgeelwitzwart

YIN-
ORGAAN

leverhartmiltlongennieren

YANG-ORGAAN

galblaasdunne darmmaagdikke darmblaas

ZINTUIG

ziensprekenproevenruikenhoren

SMAAK

zuurbitterzoetscherpzoutig

EMOTIONEEL
EN GEESTELIJK

woede, mildheid,
tolerantie
blijdschap,
intelligentie,
intuitie
vernuft,
stabiliteit,
gepieker
verdriet,
vertrouwen,
rechtvaar-
digheid
angst,
moed,
bescheiden-
heid


Het element Hout wordt geassocieerd met geboorte, kindertijd, ontwikkeling. Hout is het kleine yang van de lente, een naar boven gerichte energie, die voor het ontkiemen en de snelle groei van zaadjes en planten zorgt.
Bij het element Hout hoort de functiekring lever en galblaas. Een functiekring omvat de organen met al hun functies en ook hun meridianen. De combinatie van externe wind en inwendige woede, die beide onder het element Hout vallen, is vaak de oorzaak van problemen die verband houden met het orgaan-meridiaan-systeem lever/galblaas. Prikkelbaarheid, psychische spanning, eenzijdige hoofdpijn, hooikoorts, bindweefselontstekingen en ischias zijn enkele aandoeningen die door evenwichtsstoornissen in de Hout-organen worden veroorzaakt. Over het geheel gezien tenderen de lever en galblaas naar een zeker gebrek aan warmte, bloed op sappen, iets wat overduidelijk blijkt bij een galblaasontsteking.
De onder het element Hout vallende zure spijzen hebben over het algemeen een verfrissende werking. Wanneer ze regelmatig gegeten worden, bieden ze een ideale bescherming tegen de voor hitte overgevoelige Hout-organen. Enkele voedingsmiddelen, waaronder kip, eend, tarwe, spelt en gort, vallen, ondanks hun milde smaak, toch onder het element Hout, omdat ze direct inwerken op de functiekring lever/galblaas.
Graan- en vleessoorten vallen vanwege hun milde smaak en hun chi-opbouwend effect in wezen onder het element Aarde. Enkele vlees- en graansoorten oefenen echter nog een andere, specifieke invloed uit op de lichaamsfuncties waarover de andere elementen regeren. Deze worden bij de andere elementen behandeld.

De bijzondere eigenschappen van de smaak zuur:
* Zuur werkt samentrekkend. Op grond van deze eigenschap is de smaak zuur bijzonder geschikt om het lichaam te beschermen tegen vochtverlies. Bij het sporten en in de zomer kunnen vruchtentheeen en zure vruchten deze functie vervullen.
* Zuur leidt de energie in het organisme naar beneden. Dit effect is gewenst, wanneer we te maken hebben met naar boven trekkende processen, bijvoorbeeld inwendige warmte, irritatie, driftigheid, ergernis. Bij toestanden van een tekort aan energie, in hte bijzonder wanneer de milt onvoldoende chi heeft, zakt de energie naar beneden. Zuur-koude voedingsmiddelen, die hiervoor verantwoordelijk zijn, zoals zuidvruchten, tomaten, vruchtentheeen en zure melkproducten, dienen in deze situatie dan ook vermeden te worden.
De lente is het seizoen waarin chi en de wind domineren. De verfrissende, onder het element Hout vallende voedingsmiddelen zijn bijzonder goed geschikt om deze effecten te neutraliseren. Bovendien is de lente het beste jaargetijde om aan het herstel van lever en galblaas te werken. Alle granen en zeer in het bijzonder (onrijpe) spelt en tarwe ontgiften het organisme. Zij zijn derhalve vooral in het voorjaar bijzonder aan te bevelen. Ook spruiten, verse kruiden, sla en alle groene groenten zijn uitstekend op hun plaats in de lente.

Het element Vuur, het grote yang van de zomer, staat voor alles wat geestelijk is, voor de intuitie, het vermogen tot inzicht, interesses, dorst naar kennis en leren. De corresponderende organen zijn het hart en de dunne darm. De fysische correlatie van het element Vuur is de tijd. In de westerse welvaartsmaatschappij behoren tijdsdruk en bovenmatige intellectuele inspanningen tot de voornaamste risicofactoren voor hartkwalen. De onder het element Vuur vallende smaak bitter komt voor in genotmiddelen zoals koffie, zwarte thee en sigaretten, drie producten die veelal genoten worden om ons toch al hectische leven nog dynamischer te maken.

De bijzondere eigenschappen van de smaak bitter:
* Bitter-warm en zwarte thee (bitter-koud) drogen uit. Aan deze eigenschap hebben koffie, zwarte thee en sigaretten hun stimulerende werking te danken; ze putten de hartsappen uit, waardoor de hoeveelheid yang en het vermogen tot geestelijke activiteit toenemen. Wanneer men te grote hoeveelheden van deze genotmiddelen neemt - meer dan 1 kop koffie of zwarte thee per dag - zijn een chronisch tekort aan yin, bloedgebrek of harthitte het gevolg. Slaapstoornissen zijn de voornaamste symptomen van deze toestand, die op de lange duur tot een hartinfarct kan leiden.
Bitter-verfrissende voedingsmiddelen, zoals andijvie, witlof, radijs, paardebloem, rode bieten en pompelmoes, gaan uitdroging van het hart tegen. Ze zijn nuttig bij slaapstoornissen en intellectueel belastende activiteiten en hebben een evenwichtscheppend effect in geval van nervositeit en stress.
* Bitter leidt de energie in het lichaam naar beneden. Deze eigenschap vormt de basis van bittere likeuren, waarvan bekend is dat ze de spijsvertering bevorderen. Ze stimuleren de naar beneden gerichte activiteit van de galblaas en daarmee de galvloed. Hetzelfde effect hebben de bitter-warme kruiden oregano, tijm en rozemarijn. Daarnaast beschermen deze de milt tegen een te grote vochtigheid. Bij inwendige vochtigheid, veroorzaakt door zuivelproducten, zorgen ze voor het broodnodige evenwicht. Hetzelfde geldt voor vochtig, koud weer, vooral in combinatie met lamsvlees en rode wijn.
De zomer is het seizoen van flinke warmte; veel zweten en hitte hebben in eerste instantie schadelijke gevolgen voor het hart. Verfrissende, bittere salades, vruchten, in het bijzonder bessen, compote, licht gebakken of geblancheerde groenten, spruiten en vruchtentheeen zijn in deze situatie de neutraliserende spijzen; rogge, tarwe, spelt en gierst vormen de neutrale basis.

Het element Aarde, in de cyclus van de Vijf Elementen gekoppeld aan het eind van de zomer en de nazomer, doet in wezen het hele jaar van zich horen. Aarde is het middelste, neutraliserende, voedende element, dat ervoor zorgt dat de seizoenen harmonisch in elkaar overvloeien. De bijbehorende organen zijn de milt en de maag, die tot voornaamste taak hebben om energie uit de voeding te halen en die aan het lichaam ter beschikking te stellen. De belangrijke rol die onze voeding in de traditionele Chinese geneeskunde (TGC) speelt, is zelfs gebaseerd op deze 'energiewinning', die de grondslag vormt van heel ons leven na de geboorte.
De verdeling van vocht in het organisme, een andere belangrijke taak van de milt, bepaalt de elasticiteit van weefsels en spieren. Chi-gebrek in de milt leidt hoogstwaarschijnlijk ergens tot waterophoping, in het bijzonder in de bovenste delen van het lichaam, gezicht, armen en handen en dus tot cellulitis. In combinatie met vermoeidheid, concentratiegebrek en trek in zoetigheid maken dit soort klachten duidelijk dat een verandering in voedinsgewoonten wenselijk is.
De smaak zoet valt onder het element Aarde. Hij werkt harmoniserend, voedend en verdelend, dat wil zeggen, zoet zorgt ervoor dat het hele organisme van energie wordt voorzien. Om deze reden speelt de smaak zoet de belangrijkste rol in de voeding van kinderen.

De bijzondere eigenschappen van de smaak zoet:
* Zoet bouwt chi op, en dan vooral zoet-neutrale en zoet-warme groenten, alle graan- en vleessoorten en noten. Het smaakzintuig valt onder de controle van de milt. Derhalve is de milt het enige orgaan dat zijn energiegebrek door een duidelijk verlangen naar zoet uit. Helaas heeft de chi-opbouwende werking van de smaak zoet niets te maken met geraffineerde (industriele) suiker, want als dat wel zo was, zouden de meeste mensen blaken van gezondheid. Integendeel, witte suiker koelt de mild af en berooft het lichaam van waardevolle energie, niet alleen in de vorm van enzymen en vitaminen. De beste energieleveranciers zijn, om dit belangrijke feit nog eens te herhalen, de volkorengranen. Vlees heeft eveneens een yang- en chi-opbouwende uitwerking, maar kan ten gevolge van de vele ermee verbonden nadelen - de hormonale belasting van de gefokte dieren en de toxische neerslag die in het menselijk lichaam ontstaat - slechts in beperkte hoeveelheden aangeraden worden. Niettemin kan vlees voor mensen die granen eten, wat het toxische effect van vlees aanzienlijk tegengaat, een belangrijke energiebron zijn, in het bijzonder in de winter of in geval van uitputtings- of koudetoestanden.
* Zoet maakt vochtig. Deze eigenschap heeft te maken met de substantie en de sap-opbouwende werking van groenten, vruchten, granen, zoetmakers zoals geraffineerde suiker, rietsuiker (oer-zoet), honing, esdoornsiroop en graanmout. Melkproducten, waarvan de consumptie de laatste drie decennia enorm is gestegen, hebben eveneens een sterk vochtig makende en slijmvormende werking. Overmatig veel vochtigheid in het lichaam, wat een zwaar gevoel in armen en/of benen en waterophoping geeft, is meestal het gevolg van te veel zoetsmakende zure melkproducten, zoals yoghurt, kefir en dikke, zure melk. Het ontstaan van overdreven vochtigheid in het lichaam, een verschijnsel dat overigens altijd bij te zware mensen optreedt, wordt vooral bevorderd door de combinatie van melkproducten en suiker, bijvoorbeeld in de vorm van vruchtenyoghurt.


Het element Metaal hoort bij de herfst. In dit seizoen neemt de hoeveelheid yin in de natuur toe en dat heeft tot gevolg dat de plantensappen en de energie van de planten in de aarde terugvloeien en de bladeren uitdrogen. Droogte is de factor die de Metaal-organen longen en dikke darmen de meeste schade berokkent. Droogte kan het gevolg zijn van droge lucht (bijvoorbeeld verwarmingslucht) of uitdrogende genotmiddelen, zoals sigaretten, koffie en zwarte thee. De longen controleren de huid en daarmee het contact van de mens met zijn omgeving. Dit kan verklaren waarom tegenwoordig zoveel mensen, en zelfs kleine kinderen, last hebben van allerlei huidkwalen.
De bij Metaal horende scherpe smaak vinden we in de meeste kruiden en specerijen terug. Deze kruiden en specerijen verhinderen dat bacterien zich in het voedsel en het organisme vermenigvuldigen, de reden waarom gerechten in warme landen vaak sterk gekruid zijn. Het is een noodzakelijk kwaad, waarmee men in die landen te leven heeft, ook al is het niet helemaal onschadelijk. Alle scherpe kruiden hebben een warm of heet thermisch effect, wat ze tot ideale ingredienten voor koude landen maakt. In warme landen zorgen ze daarentegen voor extra warmte, welke onvoldoende door sterk zoete producten, yoghurt of pepermuntthee geneutraliseerd kan worden.

De bijzondere eigenschappen van de smaak scherp:
* De scherpe smaak heft stagnatie op. Deze werking komt goed van pas bij verkoudheid en ziekten en kwalen die met kou samenhangen. Als we verkleumd zijn van de kou, dan openen scherpe, warme producten zoals gemberthee de porien in de huid; we beginnen te zweten en de kou wordt uitgedreven. Inwendige koude gaat altijd gepaard met stagnatie van bloed en energie. Regelmatig gegeten of gedronken matige hoeveelheden scherpe, warme kruiden en specerijen versterken het yang en brengen de energie in beweging, wat ideaal is in geval van chronische koude voeten.
* Scherp leidt energie naar boven. Bij het koken benutten we dit effect, wanneer we scherpe kruiden of alcohol gebruiken en zo het naar beneden gezakte chi van de milt naar boven stuwen. In geval van lage bloeddruk en gebrek aan energie dienen scherp-warme kruiden regelmatig in kleine hoeveelheden genoten te worden, met name in de winter. Overdadig scherp gekruide gerechten leiden al snel tot een 'overdosis' yang, de reden waarom scherp-warme kruiden gemeden dienen te worden als er sprake is van hittetoestanden of hoge bloeddruk.
De herfst is de tijd om aan het herstel van longen en dikke darm te werken. Het licht verfrissend effect van volkorenrijst is hier het aangewezen middel om deze organen van energie te voorzien en voor uitdroging te behoeden. Alle mild smakende witte groenten, waaronder selderie, bloemkool en schorseneer, vallen onder het element Aarde, hoewel ze ook een directe invloed op de Metaal-organen uitoefenen. Samen met de zowel verfrissende als warme Metaalgroenten als koolrabi, radijs, bieslook, ui, mierikswortel en warme kruiden vormen ze een uitstekende overgang naar het koude seizoen en een ideale bescherming tegen verkoudheid.

Bij het element Water behoort de winter, de tijd dat het grote yin de ruimte beheerst en het yang in de aarde, in zaadjes en wortels, geconcentreerd is. De onder het element Water vallende organen nieren en blaas zijn uiterst gevoelig voor kou en dienen in het koude jaargetijde door verwarmende voedingsmiddelen beschermd te worden. Vroeger waren de ijssalons in de winter gesloten, de eigenaar vertoefde in zijn Italiaanse geboorteplaats, geen enkel probleem! Tegenwoordig is het anders. In dit tijdperk van diepvriezers en vitamine-manie worden de nieren gebombardeerd met ijs en zuidvruchten. En dan is men toch nog verbaasd dat 'slapheid' troef is en men seksueel alleen nog in de zomer functioneert? Kom nou, de nieren zijn immers de dragers en het reservoir van onze levensenergie, die niet te scheiden is van onze seksuele energie.
De fatale effecten van afkoelende voedingsmiddelen die in de winter genoten worden, komt elke dietist in zijn praktijk tegen. Het zou goed zijn als alle 'vitamine-apostelen', 'rauwkost-adepten' en 'zoetwaren-producenten' eens een keer geconfronteerd werden met al die mensen wier activiteit en levensvreugde ten gevolge van twijfelachtige adviezen en misleidende reclame grondig verstoord zijn.
De smaak zout van het element Water vinden we in alle met kookzout bereide voedingsmiddelen, in zeevruchten en mineraalwater. Andere bij het element Water behorende voedingsmiddelen zijn, vanwege hun directe invloed op nieren en blaas, zoetwatervissen en peulvruchten.

De bijzondere eigenschappen van de smaak zout:
* Zoutig maakt weker, zachter. Dat komt door de sappenaantrekkende werking van kleine hoeveelheden zout. Een grote hoeveelheid zout, tegenwoordig helaas de normale praktijk, heeft het tegenovergestelde effect: het droogt uit. Het put de lichaamssappen uit, vooral in de nieren, en leidt tot ziekelijk niervuur, een toestand die voor een groot aantal met hitte samenhangende aandoeningen van lever, galblaas en hart verantwoordelijk is.
* Een zoutige smaak leidt energie naar beneden. Van deze afvoerende werking kunnen we gebruik maken bij verstoppingen en als voorbereiding op vastenkuren met behulp van glauberzout.
De winter is de tijd van de lang doorgekookte eenpansmaaltijden, soepen, ovenschotels, compotes, peulvruchten en gekookte ontbijtgranen. Warme maaltijden bieden in de winter de nodige bescherming tegen koude en verhinderen dat de druk op de energiereserves in de nieren te groot wordt.
Geroosterde granen, groenten en kleine hoeveelheden vlees, bereid met verwarmende kruiden en specerijen, langgekookte koolschotels, prei en kruidkoek maken onze winterse maaltijden tot een waar feest.

Reacties (23)

Bekijk alle reacties Ophalen reacties ... Bekijk minder reacties
Leuk artikel? Deel het
Laatste vragen
Laatst beantwoorde vragen
Meest bekeken
Top