1. Home
  2. Artikelen
  3. De 17e eeuwse kombuis

De 17e eeuwse kombuis

Een van de schaarse beschrijvingen van de scheepskeuken van 17e eeuwse schepen.
Bron: Van de Combuis


"Van de Combuis - Die op den overloop, in Koopvaerdy-schepen staet, maer in die van oorlogh op de bodem: men zetze of te midden in 't schip, aen dees ofte geene zijde, ofte ook wel dicht aen de kajuit, met den haert na het schot toe. De kombuis moet wel hecht beslagen zijn met plaeten van koper, en den haert bemetzelt: 7 voet vierkant kan men metzelen met 1000 leitze stenen en tot ieder 3000 steen is nodig een hoet kalk"

Dit is een van de schaarse beschrijvingen van de kombuis, de scheepskeuken van 17e eeuwse schepen, van waaruit de bemanning, officieren, matrozen en de andere opvarenden als passagiers, soldaten (en in sommige gevallen de vervoerde slaven) van scheepskost werden voorzien. Volgens Witsens mat de kombuis 4 bij 6 voet, 1 meter 20 bij 1 meter 80 dus. Dat was zelfs voor de gemiddeld kleinere schepelingen van die tijd een benauwd hokje op de overloop, de ruimte onder het bovendek. Niet veel meer dan een vuurplaats onder een ijzeren rooster waarop een of twee ketels stonden. Op grotere schepen voerde een schoorsteen de rook af tot boven het dek, op kleinere of oudere schepen zocht die rook zich een weg door de dekroosters, na kok en keuken flink beroet te hebben. In oorlogsschepen werd, om het geschut niet in de weg te staan, de kombuis verder onderin het schip geplaatst, wat de rookafvoer nog lastiger maakte.
Als we ons daarbij voorstellen hoe bij enige wind, laat staan bij zwaar weer, zo'n 17e eeuws schip stampte en slingerde en vrijwel altijd nara de ene of de andere zijde overhelde dan kunnen we ons enige voorstelling maken van het werk van de kok en zijn maten om driemaal daags voor meer dan honderd personen voedsel op tafel te brengen. Bij al te zwaar weer werd er vanwege brandgevaar trouwens helemaal geen warm voedsel bereid.
Voor de 'bak', de schaft van de matrozen, mag dat dan eenvoudig voedsel zijn geweest, de 'kajuit' met de officieren, de onderofficieren en de eventuele passagiers stelden hogere eisen.

Over de inrichting van de kombuis schrijft Witsens niets, maar zijn collega Cornelius van Yk verstrekt in 1697 in zijn 'De Nederlandsche Scheepsbouwkonst' tamelijk uitgebreide opsommingen van de gebruikte keukengereedschappen (zie volgende paragraaf). Die uitrusting was te uitgebreid om plaats te vinden in dat stookhok of kombuis. Het voorbereidende kookwerk, het schoonmaken, snijden en uitbenen, werd dan ook in een soort voorportaal of eenvoudig op de overloop gedaan.
De voeding aan boord is niet los te zien van wat er in die tijd aan de wal werd gegeten. Dat verschilde per landstreek, maar vooral per maatschappelijke klasse.

4 Keetels met haar Dekxels, wegende 208 pond
2 Kopere Potten
2 Vlakke Pannen, 2 Botter-pannen
1 Smoor-pan
2 Schaf-lepels, 1 Botter-lepel
2 Schuim-spanen, en daar toe Oly en Katoen
2 Compas-lampen, 4 Kleine Lampen
6 Kopere Kranen
4 Botteliers Pompen
4 Mokers
1 Vuurflag
1 Peper-molen
4 Wiggen
2 Paar Schalen
2 Evenaars
59 Pont Gewigt
2 Tangen, 2 Vorken, 2 Gaffels
1 Heugel
1 Broot-korv
3 Frets
2 Tuy-ketenen
2 Vuur-laden, 1 Blaas-balk
2 Pekel-tregters, 3 Azijn-tregters
2 Oly-kannetjens
2 Houte Lantarens, 2 Rode Lantarens
2 Sloncen
1 Morstert-steen
1 Rooster, 1 Treeft
6 Hangers, 10 Steekers
3 Groote Schrapers, 8 Kleine Schrapers
3/4 Stuk Dweil-laken
2 Vylen
25 Mengelen Lijn-oly
1 Vaatje Zeep
18 Tonnetjes Zwartzel, 10 Pont Rode Meni
8 Steene Kannen, 12 Potjens
5 Schijven Zwavel-stocken
9 Quasjes
36 Holle Backen, 36 Vlacke Backen
48 Lokjens
100 Kleine Eet-leepels
12 Tafel-borden
6 Houte Kranen
3 Pollepels
2 Mouden
Voorts een Party Loop-riet, Mosch, enz.
Ook eenige Ponden Spaansche Zeep, om Lywaat te wasschen
1 Looze Steng
1 Boots-Mast, en Spriet
1 Wang
5 Boejen
30 Riemen
20 Handspaaken en Haaksteelen
4 Vlagge-stengen
6 Riemen tot de Boere Schuit
4 Yzere Schyven
Woel-banden en Bouts, en vorders Yzer-werk tot de Masten
Wind-boomen
Eenige Gieters

Van de meeste gereedschappen is wel duidelijk waartoe ze dienden, maar bij sommige heb ik mijn vraagtekens ...

Reacties (2)

Bekijk alle reacties Ophalen reacties ... Bekijk minder reacties
Leuk artikel? Deel het
Laatste vragen
Laatst beantwoorde vragen
Meest bekeken
Top