Voedingsgewoonten in Cultureel Perspectief

Eten in multicultureel Nederland

Voedingsgewoonten in Cultureel Perspectief


Inleiding

Afgezien van de cruciale rol die voeding speelt bij het in stand houden van het menselijk lichaam, zijn voedingsgewoonten in bijna alle culturen belangrijk voor het in stand houden van sociale structuren. Gastvrijheid, familiezin, geboorte en dood: in veel gevallen gelden er tradities en voorschriften ten aanzien van voeding, die vaak ook een religieuze achtergrond hebben. Dit belang van voeding bij sociale strukturen is groter dan men vaak denkt. Zelfs bij andere primaten, zoals apen, is overduidelijk vastgesteld dat voeding een rol speelt bij het in stand houden van de sociale rangorde. Voeding heeft in vele gevallen ook een symbolische functie. Van oudsher benadrukt het verbouwen en nuttigen van voedsel onze afhankelijkheid van de natuur, vandaar ook vaak de associatie van voedsel met religie, die zich uit in bijvoorbeeld dankgebeden en offerrituelen.

Helaas is in de tegenwoordige maatschappij de verbinding tussen de voeding en de bron ervan, de levende natuur, nogal verborgen geraakt. Het verduidelijken van de relatie mens-natuur is een belangrijke taak van de leraar basisonderwijs. Het thema ?Voeding? kan hierbij een belangrijke leidraad zijn, omdat het zowel een verbinding heeft met de aarde waarop wij leven als met het lichaam waarin we leven.

De hieronder vermelde informatie is een beknopt overzicht van bepaalde voedingsgewoonten van de voornaamste sociaal-culturele groepen die thans in Nederland leven. De groepen zijn ingedeeld naar geografische en/of culturele afkomst, te weten: traditioneel Nederlands, Islamitisch, Hindoestaans en Creools. Deze lijst is verre van compleet; wat ontbreekt is informatie over de meer recente groepen immigranten, zoals bijvoorbeeld Afrikanen of mensen uit de voormalige Oostbloklanden.

Traditioneel Nederlands

Het Westerse traditionele voedingspatroon is rijkelijk voorzien van koolhydraten, eiwitten en vetten. Pas de afgelopen paar decennia wordt meer gelet op de juiste hoeveelheden vitaminen, mineralen en voedingsvezels.

Bestond een Nederlands ontbijt vroeger nog vaak uit pap (havermout of brinta e.d.), tegenwoordig wordt meestal brood en/of fruit gegeten, waarbij het brood wordt belegd met kaas, vlees of zoetwaren. Meestal wordt bij het ontbijt vruchtensap, thee of koffie gedronken.
De nieuwste trend is het drinkontbijt, vaak een (duur) mengsel van vruchtensap en voedingsvezels, eventueel aangevuld met zuivelproducten zoals melk of yoghurt.
De lunch lijkt sterk op het ontbijt, maar gaat daarbij soms nog vergezeld van een (warme) hartige hap, zoals soep, kroket of gebakken ei. In het zuiden des lands werd traditioneel vaak warm gegeten tussen de middag; lunch en diner werden omgewisseld.
Het traditionele diner bestaat meestal uit aardappelen, gekookte groente en vlees met jus, of uit een eenpansgerecht van een gekookte groente, gemengd met aardappelpuree: stamppot (zoals hutspot, zuurkool of boerenkool). Ook peulvruchten, zoals bonen, erwten of capucijners, kunnen een belangrijk deel van het gerecht vormen. Als dessert wordt vaak yoghurt, vla of pudding gegeten.

De traditionele Nederlandse keuken kenmerkt zich door een overvloed aan koolhydraten (aardappelen, rijst, pasta), eiwitten en verzadigde vetten (in dierlijk vet gebakken of gebraden stukken vlees met jus) en een relatief geringe hoeveelheid vitaminen, mineralen en voedingsvezels. Groenten worden vaak langer doorgekookt dan noodzakelijk is, rauwe groenten worden relatief weinig gegeten en koolhydraatbronnen worden vaak ontdaan van hun voedingsvezels (geschilde aardappelen, geslepen rijst en witbrood). Dit nogal eenzijdige voedingspatroon is mede-veroorzaker van de welvaartszieketen zoals hart- en vaatziekten en bepaalde ingewandsziektes zoals darmkanker. Zo is bijvoorbeeld vastgesteld dat Japanners, vanwege hun grotere inname van visproducten en geringere vleesconsumptie minder te lijden hebben onder hart- en vaatziekten, evenals Mediterrane volken vanwege hun hogere inname aan onverzadigde vetten, met name olijfolie. Bovendien hebben de laatsten ook minder te lijden onder bepaalde vormen van ingewandskanker vanwege hun hogere inname van rauwe groenten, uien en knoflook, waarvan verondersteld wordt dat deze stoffen met een beschermende werking bevatten.

Tegenwoordig is er door allerhande buitenlandse invloeden een sterke variatie aan warme maaltijden ontstaan, uiteenlopend van Mediterraan (Italiaans, Turks, Noord-Afrikaans) tot Aziatisch (Indonesisch, Thais, Japans). Al eerder bestond trouwens de invloed van de Indonesische keuken vanwege het koloniale verleden en de Chinese keuken vanwege de naoorlogse Chinese immigratiegolf: ?de afhaalchinees?, waarbij de traditionele Chinese en Indonesische gerechten werden aangepast aan de Nederlandse smaak, die op dat moment nog weinig exotisch voedsel gewend was. Hoogtepunt van alle exotische invloeden is de tegenwoordige ?fusion?-keuken, waarbij gerechten uit allerlei windstreken met elkaar worden gecombineerd.


Islamitisch

De Islam heeft via de Koran een duidelijk stempel gedrukt op het voedingspatroon van zijn navolgers. Dit is deels te verklaren uit de geografische ligging van waaruit deze religie afkomstig is: voedsel bedierf over het algemeen sneller dan in de meer gematigde streken.
Zo zijn de meer bederfelijke vleessoorten als varkensvlees taboe. Een varken wordt gezien als een onrein dier, omdat het van nature vaak in aanraking komt met modder, waarin zich immers meer ziekteverwekkers kunnen bevinden. Ook schelpdieren en zoetwatervis zoals paling, die zich immers vaak in een modderig milieu bevinden, worden niet als halal (rein) voedsel beschouwd, net zoals bloedbevattende producten zoals bloedworst en half-doorbakken vlees. Dit laatste heeft er mee te maken dat vleesprodukten afkomstig moeten zijn van ritueel geslachte dieren (schapen en runderen). Bij deze rituele slachting wordt de keel van het dier doorgesneden, zodat het dier leegbloedt. Het verschil met een gewone slachting is dat het dier niet van te voren wordt verdoofd. Wat dat betreft zijn de parallellen met het Jodendom, dat oorspronkelijk uit ongeveer dezelfde regio afkomstig is, hier en daar opvallend; veel soorten voedsel die door moslims als haram (onrein) worden geweigerd, zijn in de Joodse keuken evenmin kosher. Behalve het eten van niet-ritueel geslachte dieren is ook het eten van vleesetende dieren verboden. Melkproducten zijn bijna altijd verwerkt tot yoghurt en kaas, die minder bederfelijk zijn dan melk zelf.

Bovendien is volgens de Islam de consumptie van alcoholhoudende producten verboden. Tot voor kort werd in Nederland over het hoofd gezien dat deze voedingsvoorschriften enige consequenties hadden voor het kerstpakket: zaken zoals wijn, kersenbonbons en pate zijn voor een Moslim taboe, evenals alle produkten waarin varkensvet is verwerkt.
De meeste van deze regels zijn afkomstig uit de Koran, net zoals de verplichting om tijdens de gehele negende maand van de Islamitische kalender te vasten tussen zonsopgang en zonsondergang: de Ramadan. Deze verplichting geldt voor iedere Moslim, behalve kinderen tot 12 jaar en zeer oude mensen, alsmede ernstig zieken, kraamvrouwen en vrouwen in de menstruatie. Ook bestaan er uitzonderingsregels voor reizigers en personen die zware arbeid verrichten. In sommige gevallen moeten de vasten dan later ingehaald worden. Vaak worden kinderen toch aangemoedigd om met de Ramadan mee te doen, hetgeen consequenties heeft voor Islamitische kinderen op de basisschool. Met name een lage inname van koolhydraten tijdens de dag kan leiden tot een verminderd concentratievermogen en snellere vermoeidheid vanwege de lage bloedsuikerspiegel. Vooral in de zomer, wanneer in Nederland de dagen lang zijn, is de Ramadan voor veel Moslims een zware tijd. Ook zijn trouwens roken en het hebben van sexueel contact tijdens de Ramadan verboden. Het einde van de Ramadan wordt gevierd met het drie dagen durende Suikerfeest, waarbij vooral de kinderen worden getrakteerd op allerhande zoetigheden.

Het sociale aspect komt al tot uiting tijdens de voorbereiding van de maaltijd. Meestal wordt de maaltijd door meer dan een persoon bereid: moeders, dochters, zusters en/of vriendinnen helpen de gastvrouw. Ook aan het begrip ?gastvrijheid?wordt grote waarde gehecht; gasten worden altijd uitgenodigd om mee te eten, zelfs als er niet genoeg eten is om iedereen te voeden, en zelfs als ze buiten de gewone etenstijden op bezoek komen. In het algemeen wordt het door de Koran aanbevolen om voedsel en drank samen te delen; Moslims eten daarom vrijwel nooit alleen. Ook wordt aanbevolen om de maag slechts voor driekwart te vullen en om na elke maaltijd de tanden te poetsen. Al deze voorschriften kunnen beschouwd worden als maatregelen voor het in stand houden van de lichamelijke en geestelijke gezondheid.

Voor de maaltijd zelf gelden ook een aantal tafelmanieren. In de eerste plaats moet men tevreden zijn met wat men krijgt (?Allah is de Voorzienigheid?). Voor het eten zegt men: ?in naam van Allah?, na het eten: ?Allah zij gedankt?. Verder is het gebruikelijk de handen te wassen voor het eten, en als er met de vingers wordt gegeten, slechts met drie vingers te eten en de vingers pas na het eten af te likken. Uit beleefdheid eet je slechts uit de schaal die voor je staat, neem je kleine stukjes waarbij het voedsel goed gekauwd wordt en staar je niet naar je tafelgenoten tijdens het eten.

Een ander gebod is om geen voedsel weg te gooien. Dit heeft ook gevolgen voor het onderwijs over voedsel: proefjes waarbij voedingsmiddelen worden gebruikt die daarna worden weggegooid omdat ze oneetbaar zijn geworden, gaan in tegen de Islamitische levensovertuiging. Denk hierbij bijvoorbeeld aan het aantonen van zetmeel in brood en aardappelen m.b.v. jodiumoplossing, maar ook aan het opensnijden en op doorsnede tekenen en vervolgens weggooien van groente of fruit. Dit laatste valt overigens wel weer uit te voeren als de voedingsresten daarna aan dieren (huisdieren, vogels) gevoerd kunnen worden.

Bij de maaltijd is de belangrijkste koolhydraatbron brood en bij het ontbijt ook pap. Hierbij zijn aanvullingen als kaas, honing en olijven gebruikelijk. Veel Turken en Marokkanen gebruiken liefst twee warme maaltijden per dag; naast brood wordt hierbij ook pasta, cous-cous of rijst gegeten. Als eiwitbron bij de warme maaltijd gebruikt men voornamelijk schapevlees en kip, vaak verwerkt in een stoofpot met verschillende groentesoorten of peulvruchten, met ruime gebruikmaking van veel knoflook en margarine of olie. Hiernaast wordt vaak een salade genuttigd met rauwe groenten zoals tomaat, paprika en ui, overgoten met olijfolie en aangevuld met schapekaas en olijven; wij kennen dit soort salade tegenwoordig ook wel als ?Griekse Salade?. Bij de maaltijd wordt water, yoghurt met water, karnemelk of frisdrank gedronken, en tussendoor vaak muntthee met veel suiker. Overigens wordt tussendoor of na de maaltijd ook vaak zoetigheid gegeten in de vorm van bijvoorbeeld deegwaren, gevuld met noten en honing, of geconfijt fruit. Ook worden vaak allerlei nootjes (pistache, zonnebloempitten, walnoten) gegeten. Tegenwoordig wordt er door Moslimkinderen echter meer gesnoept dan vroeger, en vindt er bij een deel van deze kinderen een alarmerende gewichtstoename plaats.


Hindoestaans

Hindoestanen vormen ongeveer de helft van de uit Suriname afkomstige bevolkingsgroepen in Nederland. Van deze groep is ca. 80% Hindoe en ca. 17% Moslim. Een belangrijk deel van het Hindoestaanse voedingspatroon kan worden verklaard uit het geloof in reincarnatie, waarbij men na de dood op weer op aarde terugkeert in een ander lichaam. Dit kan een mensenlichaam zijn, maar ook een dier of zelfs een plant. Andersom kan een dier een gereincarneerd mens zijn. Hindoestanen zien alle levende wezens als een deel van God; doden van een levend wezen betekent dus het beschadigen van deze God. In de praktijk komt het erop neer dat vooral veel oudere Hindoes vegetarier zijn. Niet-vegetarische Hindoes eten geen rund- of kalfsvlees, want juist de koe wordt als een heilig dier beschouwd. Ook zijn er Hindoes die alleen het vlees van kleine dieren eten, zoals vis en gevogelte.

Ook voor Hindoes is vasten een belangrijk deel van de beleving van hun religie. Er zijn meerdere vormen van vasten: onthouding van voedsel, drank en/of spreken. Er wordt in ieder geval niets gegeten dat zout bevat, of gekruid of gebakken is. Er is echter niet een bepaalde vastentijd; iedereen kiest voor zichzelf hoe vaak en hoe lang er wordt gevast. Dit kan afhankelijk zijn van de stand van de sterren of van de voorbereiding op een religieus feest.
Ook reinheid is in de Hindoestaanse keuken een belangrijk begrip. Voedsel is bijvoorbeeld onrein als het in aanraking is gekomen met (produkten van) rund- of kalfsvlees en wordt dan niet meer gegeten; voorwerpen die met deze produkten in aanraking zijn gekomen worden eerst afgewassen alvorens weer te worden gebruikt. Ook menstruerende vrouwen worden gezien als onrein, en mogen tijdens hun menstruatie geen voedsel bereiden.

Voedsel wordt ook wel ingedeeld in ?geaardheid?: goedheid, hartstocht en onwetendheid.
Voedsel met de geaarheid ?goedheid? zuivert, verlengt de levensduur en is een bron van geluk. Dit soort voedsel is voedzaam, zoet, sappig, vet en smakelijk, zoals melk, suiker, rijst, tarwe, fruit en groente. Bovendien is ?goedaardig?voedsel niet verkregen door het doden van dieren; het vet is dus afkomstig uit melk en niet uit vlees. Net zoals vlees is alcoholhoudende drank in dit opzicht niet ?goedaardig?en wordt in tegenstelling hiermee als ?onaanraakbaar? beschouwd. Voedsel met de geaardheid ?hartstocht? is te bitter, te zout, te heet of te royaal gekruid en veroorzaakt slijm in de maag en kan op den duur tot ziekte leiden. Voedsel met de geaardheid ?onwetendheid? is voedsel dat niet vers meer is of langer dan drie uur heeft gekookt. Een uitzondering hierop wordt gevormd door voedsel dat aan God geofferd wordt.

De Hindoestaanse keuken is zeer gevarieerd en kenmerkt zich door een overvloedig gebruik van kruiden en ?mengsels, zoals curries. Rijst is de belangrijkste koolhydraatbron maar ook verschillende soorten brood en pannekoekjes kunnen en belangrijk deel van de maaltijd vormen. Een ander kenmerkend ingredient is (een pasta van) peulvruchten, zoals linzen, erwten of daal (gele spliterwten). Typische Hindoestaanse gerechten zijn bijvoorbeeld roti, een dunne, gekruide meelpannekoek met een vulling van groenten met kip en/of ei en tjok?ha, een pittig gekruide salade met allerlei ingredienten, waaronder pepers. Vanwege het feit dat er in Suriname al geruime tijd verschillende culturen naast elkaar hebben bestaan, hebben de verschillende keukens zich in de loop der tijd vermengd tot de typisch ?Surinaamse? keuken: Hindoestaanse voedingsgewoonten hebben bijvoorbeeld de Creoolse beinvloed, en andersom.


Creools

De Creoolse keuken is een mengeling van het oorspronkelijke Afrikaanse voedingspatroon en de invloed van het slavernijverleden. In de koloniale tijd dwongen de slavenhouders hun slaven om vooral voedsel tot zich te nemen dat als energiebron kon dienen, zoals cassave of bakbananen. Nog steeds kenmerkt de Creoolse en Antilliaanse voeding zich door een overvloed aan koolhydraten en vetten. Als voorname eiwitbron wordt veel kippevlees gebruikt; andere kenmerkende eiwitbronnen zijn bakkeljauw (gedroogde, gezouten kabeljauw) en zout vlees (gezouten rundvlees), die eveneens door de kolonisten werden geintroduceerd, net als zuurkool, gedroogde erwten en bonen.

In Suriname is de Creoolse keuken o.a. beinvloed door contacten met immigranten uit Zuid-Oost Azie; zo brachten de Hindoestanen de rijstcultuur met zich mee, en de Javanen de pindacultuur. Uit dit laatste is het typische Surinaamse gerecht pindasoep ontstaan en de befaamde hete pindakaas faya lobi. Ook de Chinese keuken heeft invloed gehad, bijvoorbeeld het gebruik van mihoen (rijstvermicelli) en verschillende koolsoorten zoals pak soi.
Vanwege de smalle beurs, waardoor vlees regelmatig aan de maaltijd ontbrak en er beperkte kookfaciliteiten beschikbaar waren, werden er vaak eenpansgerechten bereid.

Zwangere vrouwen nemen in de Creoolse cultuur een bijzondere plaats in en worden door hun omgeving erg ontzien. Heeft een zwangere vrouw bijvoorbeeld behoefte aan ongewoon voedsel, dan wordt daar zoveel mogelijk aan tegemoet gekomen. Dit heeft er mee te maken dat men denkt dat het niet voldoen aan deze bijzondere wensen kan leiden tot huidaandoeningen bij het kind. Veel Creolen denken dat zij van huidaandoeningen verschoond blijven als ze bepaald voedsel niet nuttigen. Zo?n voedseltaboe verschilt per persoon en wordt ook wel iemands trefoe genoemd. Dit zou ook weer uit de koloniale tijd afkomstig kunnen zijn: de oorspronkelijke slaven aten geen ongeschubde vis, kreeft en vlees van bosvarkens uit angst dat deze lepra konden veroorzaken. Joodse slavenmeesters aten deze produkten ook niet en kregen geen lepra.

De meeste oudere Creolen drinken geen melk omdat dit bij hen diarree veroorzaakt, iets wat overigens voor het overgrote deel van de volwassen wereldbevolking geldt. De volwassen darmen raken ontregeld door lactose (melksuiker): lactose-intolerantie. Wel worden soms andere melkprodukten gebruikt.

Ook de Antilliaanse keuken kenmerkt zich door een overvloedig gebruik van koolhydraten en relatief kleine hoeveelheden vlees en groente; vis en kip vormen de voornaamste eiwitbronnen. Op de Antillen is het verbouwen van voedsel nagenoeg onmogelijk vanwege rotsachtige bodem en het droge klimaat; veel vers voedsel wordt geimporteerd uit landen uit het nabije Zuid-Amerika zoals Venezuela. Zaken als verse groente, fruit en vlees zijn daarom relatief duur en vormen dan ook een (ongezond) klein deel van de maaltijd. Dit voedingspatroon werd door een deel van de Antillianen in Nederland voortgezet; zeker in de lagere sociaal-economische klassen is het regelmatig consumeren van fast-food een normale zaak; dit geldt overigens ook voor een gedeelte van de autochtone Nederlanders.

Bron:' http://www.efa.nl/opleidingen/pabo/voeding.doc'

Reacties (6)
Bekijk alle reacties Ophalen reacties ... Bekijk minder reacties
Leuk artikel? Deel het
Laatste vragen
Laatst beantwoorde vragen
Meest bekeken
Top
Smulweb.nl maakt gebruik van cookies

Graag houden wij onze website gratis, daarom maken wij gebruik van cookies en vergelijkbare meettechnieken. Hiermee kunnen wij uw instellingen onthouden en de website optimaliseren. Daarnaast kunnen wij voor advertenties een vergoeding ontvangen. Meer over cookies leest u hier.

Om verder te gaan naar de website,
verzoeken wij u om akkoord te geven.

Gaat u hiermee akkoord?

Ja, ik accepteer de cookies