Artikel

De geschiedenis van Koninginnedag

prinsesamalia heeft dit artikel op 4 februari 2004 toegevoegd. Dit artikel is 2.342 keer bekeken.

Print artikel

Al eeuwenlang viert men in Nederland massaal de verjaardag van het regerend lid van het koninklijk huis.

Al eeuwenlang trekt Nederland massaal de straat op om de verjaardag van een lid van het koninklijk huis te vieren. Al naar gelang de populairiteit van de vorst(in) gebeurde dat in het ene tijdsgewricht uitbundiger dan in het andere, maar over het algemeen waren het grandioze festijnen waaraan iedereen graag deelnam. Zo was koning Willem II (1792-1849) gigantisch populair en schrok het volk er niet voor terug om uitgebreid te feesten, ondanks het feit dat de man hartje winter - in december - jarig was.

In feite is er in de loop der jaren weinig veranderd. Er waren en zijn optochten, dansfestijnen en allerhande optredens; instellingen en particulieren staken en steken de vlag uit en tal van politici en kerkleiders wijden speciale woorden aan de band tussen Nederland en het Oranjehuis. Het enige verschil tussen toen en nu zit hem hooguit in de ′persoonlijke heldenverering′. Tegenwoordig is daar wat minder plaats voor dan bijvoorbeeld in de jaren 1840-1849 toen Willem II regeerde. Toen waren in de straten tableaux vivants te zien, waarin ′heldendaden′ uit het leven van de koning door acteurs werden uitgebeeld. Ook een optreden van de plaatselijke schutterij hoorde eeuwenlang overal in het land tot de vaste ingredienten, terwijl kinderspelen als zaklopen of touwtrekken bepaald niet een uitvinding zijn van de twintigste eeuw.

Was vroeger altijd de koning het middelpunt van de feestelijkheden, sinds eind vorige eeuw staan de dames van het Oranjehuis op het eerste plan. Koning Willem III was na zijn scheiding van Sophia van Wurttemberg getrouwd met de veel jongere Emma. Na zijn overlijden in 1890 werd Emma benoemd tot regentes van zijn opvolgster, de toen pas tien jaar oude koningin Wilhelmina.
In 1898 werd Wilhelmina koningin, tot zij in 1949 afstand deed ten gunste van haar dochter Juliana. Vanaf eind negentiende eeuw was er dus sprake van een heuse Koninginnedag, namelijk de 31ste augustus, Wilhelmina′s geboortedag. Het was middenin de zomer uiteraard een prachtige dag om feest te vieren. De festiviteiten dienden overigens nog een ander (politiek) doel. Om anti-monarchistische sentimenten zoveel mogelijk de kop in te drukken, moest Nederland die dag een zijn en massaal blijk geven van zijn aanhankelijkheid aan het Oranjehuis. Koningin Emma zag als geen ander hiervan het belang in. Voor haar was het een middel bij uitstek om het onder Willem III wat negatieve imago van Oranje weer op te poetsen. Daarom nam zij het initiatief tot wat later zou uitgroeien tot het defile op paleis Soestdijk.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog verbleef koningin Wilhelmina in Engeland en sprak zij via Radio Oranje het volk moed in. Koninginnedag kon toen alleen heimelijk worden gevierd. Een van de eerste maatregelen van de Duitse bezetter was namelijk het verbieden van alle festiviteiten op Koninginnedag. Op 31 augustus 1940 hadden nog wel veel Nederlanders het traditionele oranje lintje of speldje opgespeld, maar in een later stadium werd dat verboden. Wie toch op een bepaalde manier blijk wilde geven van zijn band met het vorstenhuis, zorgde voor oranje afrikaantjes in de vensterbank of oranje wortelen op het menu. Tegen dat soort ′protestacties′ kon de Duitse bezetter nits uitrichten.

Koninginnedag valt vanaf 1949, het jaar van de troonsbestijging van Juliana, op 30 april, haar geboortedag (ze is geboren in 1909). Op die dertigste april 1949, toen Juliana veertig jaar werd, vond voor het eerst een Koninginnedag in grootste stijl plaats, compleet met een bloemendefile op paileis Soestdijk.
Koninginnedag wordt nu nog steeds op 30 april gevierd. Koningin Beatrix wenste, om een veelvoud van redenen, niet aan die datum te tornen. Wel brak zij met de traditie het Nederlandse volk te ontvangen op het paleis, zoals haar moeder altijd had gedaan. Koningin Juliana vond dat iedereen welkom moest zijn op ′haar feestje′ en daarom was het jarenlang traditie dat de volledige koninklijke familie zich op 30 april op het bordes van Soestdijk bevond om tweeendertig jaar lang honderdduizenden Nederlanders uit alle provincies aan zich voorbij te zien trekken. Bloemen, groenten, fruit, brood, banket, gebak, wandkleden, vazen, potten, poppen, schilderijen, kindertekeningen, er scheen geen eind te komen aan de onuitputtelijke stroom geschenken waarop koningin Juliana jaarlijks werd vergast.
Koningin Beatrix heeft het vanaf ′haar eerste Koninginnedag′, 30 april 1981, steeds anders gedaan. Zij bezoekt veel liever de mensen in hun eigen woonplaatsen. Daarom viert zij Koninginnedag met een groot deel van haar gezin en overige familieleden, onder wie haar zuster prinses Margriet en echtgenoot Pieter van Vollenhoven. Jaarlijks bezoekt zij een of meer plaatsen, waarvan radio en televisie uitgebreid live verslag doen. Het plaatselijk Oranjecomite regelt de festiviteiten, waarbij Oudnederlandse gebruiken en folklore een belangrijke plaats innemen. Tevens staat de cultuur, het zakenleven en de historie van de bezochte gemeente in het middelpunt van de belangstelling. De burgemeester houdt een toespraak, waarna het gezelschap zich mengt onder de dolenthousiaste Oranjeaanhang.
Ook in dit opzicht is er in feite niets nieuws onder de zon. Wie de annalen erop naslaat, ziet dat in 1747 in Haarlem de feestelijkheden ter ere van de verheffing van prins Willem IV tot stadhouder uitgebreid werden gevierd, met name doordat een keur aan beoefenaars van diverse ambachten door de stad trok: "Ook zag men turfdragers. Vooraf gingen twee turftonsters dansende hand aan hand en zingende ′Oranje, Oranje′, gevolgd wordende door twee of drie muzikanten spelende op violen, daarbij met drie snaphanen, die met oranjestrikjes welvoorzien waren, ook twee met oranje of prinsen-vaandels, gevolgd wordende door de meeste gildebroeders wel met oranje versierd. Aldus marcherende deden zij de ronde door de ganse stad blijvende voor de huizen van de heren der regering alsook bij sommige voorname particuliere stilstaan, dansende de genoemde turftonsters op het geluid der violen een deuntje, terwijl de vaandels wakker zwaaiden, waarna de drie gemelde musketiers losbrandden, daar dan een groot geroep van ′Vivat Oranje′ op volgde, waarop zij dan in order weder voormarcheerden."

Koninginnedag heeft zich onder koningin Beatrix steeds meer ontwikkeld tot een massaal spektakel, waarin Nederland zich altijd van zijn beste kant laat zien. Er is vooral een schat aan Oranjeartikelen te bespeuren, varierend van toeters, petten, pruiken, maskers, T-shirts en buttons tot speciaal gemaakte Oranjekleding en make-up.
In de grote steden - met name in Amsterdam - is de bevolking al de avond van tevoren in touw om een zo goed mogelijke plek te bemachtigen op de vrijmarkten, waar iedereen zich voor een dag koopman mag wanen. Het Oranjespektakel wordt meestal besloten met een spetterend vuurwerk.
Tussen de KLM en het Oranjehuis heeft altijd een bijzondere band bestaan. De KLM-directie vond het dan ook altijd vanzelfsprekend om op Koninginnedag iets ′extra′s′ te doen. Zo vierde de Koninklijke Luchtvaart Maatschappij op intercontinentale vluchten deze dag jarenlang met speciale menu′s, inclusief aparte menukaarten. In 1960 kwam vanwege de enorme toename van het aantal passagiers en de kosten een eind aan deze traditie. Maar wie op Koninginnedag het vliegtuig neemt zal nog steeds bij zijn menu een Oranjeverrassing aantreffen. (Of dat in 2004 nog zo zal zijn, gezien de samenwerking met Air France, moet nog blijken.)

Geen Koninginnedag zonder Oranjebitter. Hoever deze traditie teruggaat is onbekend. De archieven van Bols vermelden dat in 1819 in het zogenaamde stookboekje van Wynand Fockink voor het eerst een recept van bitters is terug te vinden. De - toen nog - rode en witte bitters verschenen voor het eerst in de handel op 30 augustus van dat jaar. Nadat het drankje een tijdlang uit de mode was geweest, wordt het nu weer veelvuldig gedronken op de talloze Oranjefeesten die overal in het land worden georganiseerd.

[Oranje Boven]